Nerwica lękowa – objawy, przyczyny i skuteczne metody leczenia

Ogólna charakterystyka
 

Osoby, które cierpią na uogólnione zaburzenia lękowe, niemal nieustannie czują, że "coś jest nie tak". Ich ciało wszczyna alarm nawet wtedy, gdy obiektywnie nie występuje żadne zagrożenie. Pojawiają się nieprzyjemne objawy somatyczne: duszności, przyspieszone bicie serca, kołatanie serca czy ucisk w klatce piersiowej (objawy tzw. nerwicy serca), mdłości i inne objawy ze strony układu pokarmowego, trudności z koncentracją, ataki paniki. W przypadku zaburzeń lękowych to właśnie objawy somatyczne są najczęstszym powodem, dla którego Pacjent(ka) trafia do gabinetu psychologa lub psychiatry.

Głównym objawem, który daje lęk uogólniony, jest jednak ciągłe zamartwianie się, dotyczące niemal wszystkich sfer życia i realnie utrudniające prawidłowe funkcjonowanie. Mechanizm zaburzeń nerwicowych i uporczywego lęku można w skrócie opisać tak: kiedy jedno zmartwienie znika, w głowie Pacjenta(-ki) natychmiast pojawia się kolejne. To napędza kolejne objawy somatyczne i "błędne koło" się zamyka.
 

Poniższy tekst odpowiada na wszystkie najczęściej zadawane pytania dotyczące nerwicy - m.in.:

• jakie objawy są przy nerwicy lękowej,
• jak przebiega rozwój nerwicy lękowej i jakie są najczęstsze przyczyny nerwicy lękowej,
• jakie są inne zaburzenia lękowe (bo zaburzenia lękowe uogólnione to tylko jedna trudność z wielu),
• jak w praktyce wygląda leczenie nerwicy lękowej: kiedy można leczyć nerwicę lękową samodzielnie, a kiedy konieczna jest terapia.
   

Nerwica lękowa czy zaburzenia lękowe? Uwaga na język
 

W tym tekście posługuję się głównie określeniem "nerwica lękowa" z prostego powodu: wiem, że jest ono znane większości Czytelników i prawdopodobnie to po tej frazie wyszukujecie w sieci informacje na temat zaburzenia, z którym zmagacie się Wy lub Wasi bliscy.

Pamiętajmy jednak, że fachowym - i w moim odczuciu mniej stygmatyzującym - określeniem tej trudności są wspomniane już "uogólnione zaburzenia lękowe" lub "zaburzenia lękowe uogólnione". Wciąż zdarza się, że hasła "zaburzenia nerwicowe" czy "nerwica lękowa" kojarzone są z kimś rozhisteryzowanym. Z kimś, kto nie potrafi poprawnie ocenić rzeczywistości. Jest to wyobrażenie nieprawdziwe i krzywdzące. Osoby zmagające się z nerwicą lękową bardzo często świetnie wywiązują się ze swoich ról społecznych; są zaangażowanymi pracownikami, rodzicami, przyjaciółmi czy partnerami. Epizody uporczywego lęku pojawiają się wbrew ich woli i same w sobie nie mają nic wspólnego z niskim poziomem odporności psychicznej czy strukturą osobowości. Przyczyny nerwicy i jej objawy są bowiem bardzo zróżnicowane, o czym więcej piszę poniżej.
 

Jakie objawy są przy nerwicy lękowej?

Najważniejsze objawy nerwicy lękowej to:
 

Objawy fizyczne (somatyczne)
 

To one najczęściej skłaniają do szukania pomocy:

• kołatanie serca, przyspieszone bicie serca,
• ucisk w klatce piersiowej, duszność, trudność w nabraniu pełnego oddechu,
• zawroty głowy, zaburzenia równowagi,
• mrowienia i drżenia ciała (zwłaszcza drżenie rąk),
• napięcie i sztywność mięśni,
• bóle brzucha, nudności, odbijanie, dyskomfort ze strony układu pokarmowego (objawy tzw. nerwicy żołądka),
• częste oddawanie moczu,
• chwilowe uczucie odrealnienia (podobne objawy dają zaburzenia dysocjacyjne, ale jest to inna jednostka chorobowa),
• bóle głowy, migreny, uczucie "presji"/ucisku w czaszce.
   

Objawy psychiczne
 

To przede wszystkim:

• lęki, zazwyczaj przybierające postać natrętnych, niechcianych myśli - czarnych scenariuszy dotyczących różnych sfer życia,
• przewlekłe uczucie napięcia i poczucie zagrożenia (często bez wyraźnego powodu),
• niemożność odprężenia się przez wiele dni,
• trudność w logicznym myśleniu, "uspokojeniu się" podczas epizodu zamartwiania się,
• nadwrażliwość na bodźce sensoryczne,
• drażliwość.
   

Jakie są inne zaburzenia lękowe?
 

Zaburzenia lękowe dzielą się na kilka rodzajów. Zbiorczo określa się je potocznie jako "nerwica", zaś omawiane w tym artykule zaburzenie lękowe uogólnione jest nazywane "nerwicą lękową".

Wspólnym mianownikiem zaburzeń lękowych jest ciągłe uczucie napięcia i niepokoju. To, na czym ten niepokój się koncentruje i jak konkretnie wpływa na codzienne życie, znacząco różni się w przypadku poszczególnych zaburzeń lękowych. W związku z tym różnią się również sposoby ich leczenia.

Zaburzenia nerwicowe, na które wskazuje aktualnie obowiązująca klasyfikacja zaburzeń psychicznych, to m.in.

Zespół lęku panicznego
 

To zaburzenie, w którym lęk daje o sobie znać poprzez notorycznie powtarzające się ataki paniki, czyli bardzo dokuczliwe stany ostrego napięcia połączonego z szeregiem objawów ze strony ciała – takich jak wspomniane już zawroty głowy, przyspieszone bicie serca, hiperwentylacja etc. Napady paniki mogą pojawiać się samoistnie lub być wywoływane przez różne bodźce, np. stresujące sytuacje (takie, które u osób nie zmagających się z zespołem lęku panicznego nie wywołałyby podobnego stanu).

Należy zaznaczyć, że ataki paniki pojawiają się również u osób cierpiących na nerwicę lękową. W ich przypadku jest to jednak jeden z objawów nerwicy - reakcja organizmu na zamartwianie się, a nie problem sam w sobie.
 

Zaburzenia w postaci fobii
 

Fobia to określenie na jedno z zaburzeń lękowych, które charakteryzuje się skrajnie nasilonym i irracjonalnym lękiem przed jakimś bodźcem. To, jaki będzie to bodziec, zależy od postaci fobii - a jest ich bardzo wiele. Wyróżnia się m.in. fobie związane z konkretnymi gatunkami zwierząt, sytuacjami i okolicznościami życiowymi (jak np. przebywanie w zamkniętym pomieszczeniu). W sytuacji zetknięcia się z bodźcem Pacjent doświadcza skrajnie negatywnych emocji, a często także objawów ze strony ciała przypominających napad paniki.

Wśród szczególnie częstych i dokuczliwych postaci fobii znajduje się fobia społeczna. Jest to silny lęk przed samym przebywaniem i/lub wypowiadaniem się w większym gronie ludzi.
 

Lęk separacyjny i mutyzm wybiórczy
 

Lęk separacyjny kojarzy się najczęściej z młodszymi dziećmi, które obawiają się odłączenia od rodzica i pozostania samemu np. w szkole lub przedszkolu. Czasami takie trudności dotyczą również dorosłych, z tym, że w ich przypadku lęk separacyjny obejmuje najczęściej osobę partnera lub partnerki w związku. Pacjenci starają się ograniczać do minimum sytuacje odłączania się od figury przywiązania i przejawiają nieadekwatną do wieku niesamodzielność: unikają podjęcia pracy zawodowej, nie chcą sami wychodzić z domu czy robić zakupów.

Mutyzm wybiórczy to natomiast zaburzenie, które objawia się tym, że nie Pacjent – z reguły dziecko lub nastolatek – traci zdolność mówienia w sytuacjach społecznych.
 

Zaburzenia obsesyjno - kompulsyjne (tzw. nerwica natręctw)
 

Osoba, której problemem jest potocznie "nerwica natręctw" (a fachowo zaburzenie obsesyjno - kompulsyjne - OCD), obawia się zazwyczaj jakiejś dramatycznej w skutkach sytuacji. Może być to np. śmierć bliskiej osoby czy zarażenie się ciężką chorobą. Stara się poradzić sobie z napięciem, a jednocześnie zminimalizować ryzyko, że stanie się to, czego tak bardzo się objawia. Z tego powodu zaczyna odprawiać swoiste, obiektywnie irracjonalne rytuały – na przykład mycie rąk określoną liczbę razy. To nie przynosi jednak ulgi, lecz prowadzi z czasem do nasilenia objawów. Choć bywa obiektem żartów, nerwica natręctw jest źródłem bardzo dużego cierpienia.
 

Lęk o zdrowie
 

Potocznie określany jako hipochondria; polega na bardzo silnym lęku przed zapadnięciem na nieuleczalną chorobę. Na co dzień sprowadza się do nadmiernego analizowania i katastroficznego interpretowania błahych objawów (takich, jak sporadyczne bóle głowy, kołatanie serca czy częste oddawanie moczu). Tak jak w przypadku zespołu lęku panicznego, lęk o zdrowie może być zaburzeniem psychicznym samym w sobie lub składać się - wraz z innymi objawami - na nerwicę lękową.

Zaburzenia adaptacyjne
 

Stanowią reakcję na zmiany lub przejściowe kryzysy życiowe, takie jak narodzenie się dziecka czy przejście na emeryturę. Ich głównymi objawami są obniżony nastrój oraz lęk - jednak nie tak nasilony i dezorganizujący codzienne funkcjonowanie, aby móc zdiagnozować nerwicę lękową.

Zespół stresu pourazowego - PTSD
 

Silne lęki mogą być również konsekwencją traumatycznych zdarzeń. Zespół stresu pourazowego może pojawić się zarówno w reakcji na pojedyncze zdarzenie, jak i powtarzające się, silnie stresujące doświadczenia (zwłaszcza przemoc domową).

Różnicowanie nerwicy lękowej z innymi zaburzeniami psychicznymi
 

Jak rozpoznać, że źródłem naszych trudności jest nerwica lękowa lub inne zaburzenia lękowe - a nie zaburzenia psychiczne z innych grup?

Przede wszystkim po tym, że:

• silny lęk jest dominującym objawem, który towarzyszy nam przewlekle lub pojawia się epizodycznie, ale na dłuższej przestrzeni czasu,
• mamy przynajmniej cząstkową świadomość, że nasze myśli lub zachowania są nadmiarowe, nieadekwatne,
• co do zasady orientujemy się w czasie i przestrzeni - kim jesteśmy, jaki mamy rok itp. Wyjątkiem mogą być ciężkie epizody paniki.
   

Czy nerwica lękowa to depresja?
 

Nie - główną różnicą jest, że osoby z nerwicą lękową cierpią przede wszystkim z powodu lęku i towarzyszących mu objawów somatycznych. Fundamentem depresji jest natomiast obniżony nastrój, uczucie pustki, utrata zdolności do czerpania radości z tego, co dotąd było dla nas źródłem szczęścia.

Faktem jest jednak, że na objawy nerwicy lękowej mogą nakładać się objawy typowe dla depresji. Wówczas mówimy o zaburzeniach lękowo-depresyjnych, która jest oddzielną jednostką chorobową.
 

Jak odróżnić psychozę od nerwicy?
 

Jednym z objawów obserwowanych u osób cierpiących na przewlekłą nerwicę lękową jest niepokój o własną poczytalność, częste myśli typu "chyba wariuję". W skrócie można określić to jako "lęk przed lękiem".

W zdecydowanej większości przypadków zaburzenia lękowe nie współwystępują jednak ze schizofrenią ani żadnymi innymi zaburzeniami psychotycznymi. Psychoza daje zupełnie inne objawy: m.in. urojenia, w które Pacjent głęboko wierzy, zaburzenia poznawcze uniemożliwiające logiczne wypowiedzi niezależnie od sytuacji, oraz szereg zaburzeń zachowania. Do psychozy często dochodzi w wyniku nadużywania substancji psychoaktywnych.

Nerwicę lękową można zatem poznać po połączeniu objawów somatycznych z nieadekwatnym lękiem lub nadmierną czujnością. Osoba z nerwicą lękową zazwyczaj mówi: „Czuję, że coś mi grozi, ale nie wiem co" lub „Czuję lęk, choć logicznie wiem, że nie mam powodu.”
 

Jak wygląda atak nerwicy lękowej?
 

Podsumowując, atak nerwicy lękowej to nagły epizod silnego pobudzenia układu nerwowego, na który składają się m.in.:

• gwałtowne kołatanie serca (objawy nerwicy serca),
• ucisk w klatce piersiowej,
• hiperwentylacja,
• zawroty głowy,
• drżenie, mrowienie,
• derealizacja (poczucie nierealności),
• intensywna obawa przed zemdleniem, śmiercią lub utratą kontroli.
   

Można powiedzieć, że atak nerwicy lękowej to epizod nasilonych objawów somatycznych. Objawy psychiczne, takie jak lęk/zamartwianie się towarzyszą jednak Pacjentom niemal przez cały czas.

U niektórych objawy przybierają również formę tzw. „bólów wędrujących”, które pojawiają się w różnych częściach ciała.
 

Co konkretnie boli przy nerwicy lękowej?

Najczęściej bolą:

• okolice mostka,
• szyja i barki,
• brzuch,
• żołądek,
• głowa.
   

Z czego się bierze nerwica lękowa? Przyczyny nerwicy lękowej

Praktycznie wszystkie zaburzenia psychiczne powstają w wyniku splotu czynników - i nie inaczej jest w przypadku zaburzeń lękowych. Pierwsze objawy nerwicy pojawiają się zazwyczaj w wyniku nałożenia się na siebie stresu oraz podatności na zaburzenia lękowe.

Poniżej wskazujemy główne przyczyny nerwicy.

1. Czynniki biologiczne

• predyspozycja genetyczna do zaburzeń lękowych,
• zaburzenia hormonalne - w tym pracy tarczycy,
• wrażliwy system nerwowy (ukierunkowany na szybkie pobudzanie się),
• zaburzenia występujące u Pacjenta(-ki) wcześniej - zwłaszcza zaburzenia depresyjne.
   

2. Czynniki wynikające ze stylu życia

• przewlekły stres (np. wynikający z charakteru pracy zawodowej),
• nadużywanie substancji psychoaktywnych - alkoholu, marihuany, ale również kofeiny,
• przebodźcowanie i brak równowagi między pracą a regeneracją.
   

3. Doświadczenia trudne i traumatyczne

• śmierć bliskiej osoby, zwłaszcza w nagłych okolicznościach,
• doświadczenie nagłego, nieoczekiwanego stresu,
• uwikłanie w relacje z wysokim poziomem kontroli lub przemocy,
• dzieciństwo w środowisku niestabilnym emocjonalnie.

Po czym poznać, że ktoś cierpi na zaburzenia lękowe?
 

Objawy nerwicy mogą wyglądać różnie w zależności od osoby oraz tego, na jakie konkretnie zaburzenie lękowe ktoś cierpi. Jednak w dużym uproszczeniu, człowiek doświadczający zaburzeń lękowych:

• unika sytuacji wywołujących stres,
• skanuje ciało w poszukiwaniu sygnałów zagrożenia,
• częściej odwiedza lekarzy,
• bywa rozdrażniony, pobudzony lub wycofany,
• doświadcza pogorszenia koncentracji,
• ma trudności w pracy i relacjach.
   

Długotrwała i nieleczona nerwica lękowa może prowadzić do:

• wyczerpania organizmu,
• utraty pewności siebie,
• ograniczenia życia do „strefy bezpieczeństwa”,
• obniżenia jakości snu,
• pogorszenia funkcjonowania układu pokarmowego.
   

Czy z nerwicą lękową można poradzić sobie samodzielnie?
 

Rekomendacje Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) wskazują, że samopomoc może być wystarczająca w przypadku, gdy zaburzenia lękowe (objawy nerwicy) nie są skrajnie nasilone, tzn. nie utrudniają poważnie funkcjonowania. Najskuteczniejszą formą samopomocy wydaje się praca z literaturą fachową. Zalecane pozycje to m.in. "Umysł ponad nastrojem" wyd. WUJ, "Podręcznik pracy nad lękiem" wyd. Zielone Drzewo czy "Ponad lękiem" wyd. GWP.

Po pomoc psychologa, psychoterapeuty lub psychiatry należy zgłosić się w sytuacji, gdy:

• działania podejmowane na własną rękę nie przynoszą rezultatu
• lub gdy do zaburzeń nerwicowych dołączają objawy poważnie obniżonego nastroju, natrętne myśli o własnej bezwartościowości etc.
   

Leczenie nerwicy lękowej

Skuteczne leczenie nerwicy lękowej zwykle obejmuje dwa filary.

1. Psychoterapia
 

Wśród nurtów szczególnie skutecznych w leczeniu nerwicy wyróżniana jest terapia poznawczo-behawioralna oraz terapia integracyjna.

To metoda pierwszego wyboru, która leczy przyczyny i trwale zapobiega objawom nerwicy. Na terapii można:

• zrozumieć mechanizm lęku w swoim indywidualnym przypadku,
• nauczyć się obniżania poziomu nasilenia objawów,
• na nowo doświadczyć poczucia bezpieczeństwa i wpływu na własne życie,
• zmienić schematy myślenia i odczuwania,
• przerwać błędne koło stresu.

Czasami konieczna jest również praca nad higieną snu i rozwinięciem umiejętności regulowania stresu. To działania, które sprzyjają nie tylko leczeniu nerwicy, ale i globalnej poprawie jakości życia.
 

2. Leczenie farmakologiczne
 

Obok terapii często stosuje się:

• leki przeciwdepresyjne, zwykle selektywne inhibitory wychwytu serotoniny,
• doraźne środki łagodzące napady paniki (zazwyczaj przyjmuje się je krótkoterminowo).
   

Czy można wyleczyć się z nerwicy lękowej?
 

Tak — w zdecydowanej liczbie przypadków! 
Ludzie wychodzą z nerwicy, ucząc się prawidłowo interpretować sygnały z ciała, regulować napięcie i odbudowywać poczucie bezpieczeństwa. Bardzo ważne jest również, aby w razie potrzeby zdecydować się na leczenie farmakologiczne zalecone przez psychiatrę (np. wspomniane leki przeciwdepresyjne).
 

Podsumowanie
 

Nerwica lękowa to zaburzenie, które daje intensywne objawy somatyczne, często mylone z chorobami fizycznymi. Jednak pod powierzchnią zawsze leży emocja: lęk przed zagrożeniem, które jest bardzo mało prawdopodobne lub po prostu nie istnieje. Zrozumienie, jak działa nasze ciało, to pierwszy krok do odzyskania kontroli. Drugim jest świadome leczenie nerwicy lękowej, najlepiej w ramach psychoterapii.